Badanie to nie tylko laboratorium


Wydawało by się, iż uzyskanie poprawnego wyniku badawczego zależy przede wszystkim od tego czy laboratorium przeprowadzi analizę zgodnie z normami i wytycznymi. W wielu wypadkach jednak równie istotnym elementem jest sam proces pobrania próbki. Ten fragment „analitycznego cyklu życia” wyrobu potrafi determinować jakość późniejszego wyniku. Poprawnosć tego działania jest zatem niezbędnym elementem całości prowadzonych prac.

Rozpatrując proces analityczny i decydując o sposobie i miejscu poboru próby należy przede wszystkim określić cel badania. Czy wynik, który jest końcowym produktem dotyczy aspektów mikrobiologicznych, fizykochemicznych, sensorycznych – a może innych, lub tez wszystkich z nich? Czy pobieramy próbę z materiału luzem, z wyrobu w opakowaniu jednostkowym, czy też ze środowiska? Ile analiz przeprowadzamy i jakie ilości próby zużyjemy na każdą z nich? Czy badany parametr jest cechą stała, czy może ulegać zmianom w transporcie. Odpowiedź na te pytania pozwoli na określenie ilości pobieranej próby, opakowania, konserwacji i czasu i sposobu transportu. Próbki do oznaczeń mikrobiologicznych z reguły nie będą poddawane konserwacji i musza być szybko dostarczone do punktu badań, najczęściej w ciemnych opakowaniach i w chłodzie. Działanie takie zapewnia, że minimalizujemy zmiany mikroflory produktu. W przypadku badań sensorycznych istotne jest, by produkt był dostarczany w opakowaniu jednostkowym lub innym, które nie wpływa na jego cechy organoleptyczne, ale także takim, które blokuje degradację wyrobu. W przypadku badań biochemicznych zaś nie istnieje żadna reguła – wszystko zależy od celu badania. Szczególnie problematyczne są badania prób środowiskowych, gdyż w ich wypadku dochodzi jeszcze aspekt – pytanie – dla kogo przeznaczone są wyniki badań. W przypadku badań dla instytucji państwowych próbkowanie musi być dokonane przez akredytowaną jednostkę, która na swoje barki przyjmuje cały ciezar odpowiedzialności za stan próbki „od zakładu produkcyjnego do wyniku laboratoryjnego”.

Jak bardzo potrafi wpływać pobór i transport prób na analizy końcowe? Niektóre mikroorganizmy – sinice – potrafią w optymalnych warunkach podwajać swoją liczność co 6 godzin. Sam proces transportu próbki potrafi zatem znacznie zmienić wynik analizy. Z kolei wyższa temperatura i wstrząsy mechaniczne mogą spowodować znaczny spadek ilości rozpuszczonych w próbce gazów. Bezpośrednie nasłonecznienie i wilgotność zmieniają smak i konsystencję prób spożywczych.

Czy poprawny pobór próbek jest zatem czynnością trudną? Nie, pod warunkiem przestrzegania norm i wytycznych. Istnieje szeroka pula norm pozwalających na poprawne wykonanie tego procesu. Najistotniejsze to rodzina norm PN-EN ISO 5667 Jakość wody – Pobieranie próbek, skupiająca się na poborze prób wód z różnych źródeł, ich konserwacji, przechowaniu i transporcie. Istnieją też ogólne i szczegółowe wytyczne dla żywności i innych prób. Należy jednak pamiętać, że poprawne pobranie próbek musi obejmować też odpowiednią dokumentację tego procesu, gdyż dokument taki stanowi jedyny dowód poprawności działania w przypadku późniejszych kłopotów na etapie analizy laboratoryjnej.